𝐍𝐠𝐚 𝐀𝐠𝐫𝐨𝐧 𝐒𝐄𝐉𝐀𝐌𝐈𝐍𝐈
Nuk jam takuar ndonjëherë me Eva Gavanin… As nuk e kam dëgjuar zërin e saj, as nuk kam parë një buzëqeshje apo një gjest që do të më ndihmonte të lidhesha me autoren përtej fjalëve. Megjithatë, ndodh shpesh që njeriu të takojë shpirtin e tjetrit pikërisht aty ku nuk e pret: në hapësirën e bardhë të faqeve, ku fjala merr frymë pa zhurmë dhe të shikon drejt e në sy. Edhe sot, që po më “detyron” të ulem para laptopit dhe të hedh këto rreshta, shkakun e ka një vëllim i saj me poezi – “Njëqind lirika dashurie”, i sapodalë nga botimi-një libër që më erdhi në duar si një ftesë për të hyrë në një botë të brishtë, të thellë dhe njëkohësisht tronditëse.
Sikurse bëhen punët në këmbë, e shfletova fillimisht shpejt, duke kaluar nga 10-15 faqe njëherësh, si ai udhëtari i paduruar që kërkon të arrijë në horizontin e panjohur pa e ditur se në çdo hap të rrugës fshihet një peizazh i ri. Në çdo stacion ku ndalova, në çdo poezi që më hapi faqja në mënyrën e vet të çuditshme, shijova magjinë që vetëm një lirikë dashurie mund të të falë: atë magji që është e heshtur dhe e zhurmshme njëkohësisht, të butë si një prekje dhe të mprehtë si një kujtim që nuk të lë të qetë.
Ishte kështu – ose m’u duk mua – saqë të gjitha më ngjallën dëshirën t’i lexoja strofe pas strofe, me ritmin e atij që nuk ka ndërmend të nxitoj, sepse e di se nxitimi shkatërron bukuritë më të vogla. Madje, të kërkoja dikujt t’i përzgjidhte më të mirat për mua, për të kursyer kohë, do të ishte një sakrilegj letrar: si të kërkosh t’i përmbledhin rrezet e diellit në një gotë uji. Nuk ka poezi “më të mira” – ka vetëm poezi që të presin.
Pikërisht magjia, ajo që të fal vetëm dashuria dhe arti, më riktheu në faqen e parë. Një lloj “ristarti shpirtëror”, sikur hapja e librit të ishte një rit përgatitor, dhe leximi i tij një pelegrinazh. Dhe aty, tek faqja e parë, e kuptova se ky libër nuk duhet lexuar me sy të lodhur, por me sy të pastër; jo me ngut, por me përkushtim; jo për t’u mbyllur, por për t’u hapur.
Magjia e poezive të saj më uli, pastaj më ngriti, më humbi për pak dhe më gjeti sërish-siç bën gjithmonë dashuria, ajo “e flamosura” që nuk njeh kufij dhe nuk i bindet as logjikës, as rregullave të zakonshme të botës. Ndjeva ëmbëlsi dhe padurim për të shkuar nga faqja në faqe, sikur çdo poezi të ishte një derë tjetër drejt një dritëzimi të brendshëm që s’e kisha ditur se më mungonte.
Nuk do të doja të mbaronte kurrë ky vëllim me poezi, që me aq ngrohtësi dhe delikatesë të bën me krahë, krahë të lehtë për të fluturuar mbi kaltërsi, mjegullnaja, agime, perëndime, pyje, detë, dallgë e stuhi; madje deri në prag të pafundësisë dhe të përjetësisë, ku njeriu e kupton se gjithçka që kërkon, e gjen vetëm në dashuri dhe në art.
Dhe kur mbylla faqen e fundit, nuk ndjeva lodhje, as mërzitje; përkundrazi, një pasion të heshtur dhe një dëshirë për ta bërë këtë udhëtim sërish, nga fillimi. Ashtu siç ndodh me librat që nuk i lexon vetëm, por i jeton. Sepse e tillë është dashuria: një portë që hapet për pak dhe pastaj të kërkon të trokasësh përsëri. Një zjarr që digjet qetë, por gjithmonë i gjallë. Një mister që s’të lodh kurrë-një poezi që s’ka fund. Në fund të fundit, dashuria është i vetmi udhëtim ku secila kthesë të çon te vetja. Dhe ky libër të udhëheq pikërisht atje.
Poezitë e këtij vëllimi nuk janë vetëm një rrëfim i përjetimeve të autores, por një udhëtim i dyfishtë: i saj dhe i yni. Lexuesi, duke e hapur këtë libër, hyn pa e kuptuar në një laborator emocionesh ku fjala bëhet puls, frymë, kujtim dhe rindërtim. Sepse poezia – sidomos ajo që buron nga thellësia e qenies – të fton të përjetosh jo vetëm atë që ka jetuar autori, por edhe atë që ke harruar se ke jetuar ti vetë. Vargjet e Eva Gavanit krijojnë këtë komoditet të rrallë: ta japin të drejtën të humbesh, të gjesh veten dhe të rikthesh në jetë çaste që mbase i ke mbyllur në një sirtar të brendshëm.
Në këtë bashkëudhëtim autor – lexues, të dy palët dalin të fituar. Ajo fiton sepse arrin të shpëtojë shpirtin nga pesha e fjalëve që kërkojnë trup; lexuesi fiton sepse gjen zë për atë që vetë nuk mundi ta artikulojë. Poezia e saj shndërrohet në një urë të padukshme përmes së cilës kalojnë emocionet e shpeshta, të brishta dhe shpesh të paemërtueshme.
Ndjesia që të pushton ndërsa lexon këto poezi është e ngjashme me rënqethjen e beftë që të kaplon kur dikush përshkruan saktësisht një plagë tënden ose një gëzim që s’ke ditur ta shpjegosh. Në çdo varg gjen një copëz të vetes, një kujtim të gëzuar, një dhimbje të vjetër, një dashuri të papërfunduar. Autorja arrin t’i japë formë edhe asaj që nuk ka formë – një kujtimi të avullt, një hijeje, një shprese të brishtë. Dhe nëse ajo që lexon nuk është e jotja, nuk vonon shumë derisa të shndërrohet në tënden, sepse magjia e vargut të bukur të bën t’i përjetosh edhe historitë që nuk i ke jetuar kurrë.
Ky vëllim është një mbretëri e finesës, estetikës dhe hijeshisë. Ka brenda një ndjeshmëri të lartë artistike që e shndërron poezinë në një truall ku e zakonshmja bëhet e jashtëzakonshme. Ka një madhështi të brendshme që shpesh të çon në befasi, një magji që të fton ta rilexosh të njëjtën poezi një, dy, tri herë… derisa të harrosh se je lexues dhe të ndihesh se je personazh. Sepse kështu funksionon letërsia e mirë: ajo nuk të rrëfen historinë e tjetrit, por të fton të jetosh tënden.
Duke e lexuar “Njëqind lirika dashurie”, shpesh e gjeja veten duke shënuar në një letër, titujt e “më të mirave” aq sa, po t’i numëroja del gati pasqyra e lëndës së këtij vëllimi magjepsës. Secila poezi ka forcën e një shkëndije frymëzimi që mund të ndezë brenda çdo shpirti krijues dëshirën për të shkruar njëqind vëllime të tjera.
Edhe sikur të isha përpjekur të shkëpusja vetëm një fjali nga secila poezi, çdo fjalë do të kishte peshë, thjeshtësi, natyrshmëri dhe vërtetësi. Mjafton një varg i vetëm për të të futur në universin e autores, për të të bërë të ndjesh aromën e ndjenjave të saj si një shi i ngrohtë vere….
Disa prej vargjeve që më janë ngulitur si refren lumturie e trishtimi, si rrënjë që nuk lëshohen më nga kujtesa, janë këto:“Unë jetoj në gjakun tënd,/ nga malli gjakosur”; “Nëpër trazira shpirti ndjekim,/ me frymëmarrjen e një deti”;“Jam një vesë nga fryma jote, mbi zambak e trëndafil,/ gjithë magjitë e kësaj bote,/ mbledhur thellë në mallin tim”; “Ti më the do vijë,/ hëna larg u fshe,/ pylli gjethëshumë,/ të thosh: Mos gënje!”; “I harroj me ty dhe hallet,/ harroj të të harroj”;“Po më vrave ti vështrimin,/ më ke vrarë një horizont”; “Tani do shkruaj në varg të bardhë,/ se rimën ma vrave ti”;“Do të lutem, përgjërohem,/ mijëra engjëj do të thërras./ Të besova ty mbi tokë,/ më zhgënjeve në parajsë.”
Ka edhe shumë të tjera që do të kisha dashur t’i veçoja, por ndiej se vargjet e saj s’kanë të mbaruar. Çdo faqe hap një faqe tjetër, çdo poezi zgjon një poezi tjetër brenda nesh.
Me gjithë këtë pasuri ndjenjash, figurash dhe mendimi, një gjë bëhet e qartë: Eva Gavani është poete e një niveli të tillë që mund të magjepsë. Poezia e saj nuk është thjesht art, por një mënyrë e të jetuarit; një gjuhë e shpirtit që pulson në përjetësi.
Eva Gavani, në përditshmërinë e saj, është poezia e dashurisë dhe dashuria e poezisë. E sinqertë në ndjesi, pasionante në shprehje dhe e mbështjellë me një pozitivitet që rrjedh butë si dritë mëngjesi, ajo e përjeton artin e vargut jo si profesion, por si një gjendje të qenies. Eva nuk e njeh ngutjen, as etjen e lodhshme të atyre që presin në shtigje të ngushta ankthi; ajo shfaqet si një shpirt i lirë, selektiv dhe i pangutur, që nuk e pranon të bukurën e rreme, të përkohshmen që s’ka rrënjë. Vetëm ajo që i flet zemrës së saj qibare mund të mbetet; e tjetra tretet si mjegulla e mëngjesit.
Ajo beson fort te ndjesitë e brendshme dhe nuk e tradhton vetveten me iluzione të shkurtra. Edhe kalimi i një oqeani të trazuar mbi shpinën elegante të një delfini nuk ka peshë për të, nëse zemra nuk i troket në ritmet e magjisë. Por nëse Eva të fut në shpirt, nuk del më dot; aty të kthen në puls, në rrahje jete, në qelizë që rikrijohet në jetë të jetëve. Ajo i bindet kësaj ndjesie me një besim pothuaj liturgjik, si të ishte një përjetësi e vogël që ajo e mban në pëllëmbë të dorës.
Edhe ai që ikën prej kësaj parajse shpirtërore, nuk gjen hakmarrje në vargjet e saj, por një magmë të butë përjetimi, shprese, mirësie. Teksa lexon lirikat e saj, të duket sikur ai që iku do të rikthehet, sepse aq e pastër është energjia që lëshojnë fjalët e Evës. Por edhe nëse nuk rikthehet, jeta – për të dhe për ne si lexues – vijon më përpara, sepse poezia ia di vlerën kohës që largohet, mallin që mbetet, dhimbjes që shndërrohet në këngë. Në artin e saj nuk ka vjeshtë, vetëm një blerim që mosplaket kurrë. Ndoshta kjo kohë pa kohë, kjo magji e pambarimtë që ajo krijon, është më madhështore se vetë dashuria. E thotë edhe në faqen 84, më bukur se ç’mund ta themi ne…
Nuk ka kufi, as brigje dhe as gjeografi të veçuar, ku kjo poete e brishtë e e fuqishme njëkohësisht të mos derdhë dashuri në poezi. Lum kush hyn në shpirtin e saj, në këtë muze të ëmbël ku fjalët vishen me nur e tingëllojnë si këmbana dritëhijeje.
Lum edhe Vlora, që lindi dhe rriti këtë filiz të bekuar, që për të dhe me të është mall e bekim njëkohësisht. Ajo di ta dojë vendlindjen jo me zhurmë, por me atë dashurinë e heshtur, që bëhet këngë nëpër vargje: “O Vlorë që shpirtin ke si det!/ Kush iku nga ty e s’u mallua, kush erdh’ tek ti e s’u ndie mbret.” Edhe sikur Eva ta ketë vetëm mall, për ne të tjerët është thirrje: për t’u kthyer, për t’u ndjerë mbret në bregdetin e hijshëm të Vlorës.
Nëpër ninullat që Eva u këndon Ejonës dhe Arditit, çdo nënë ndien diçka të sajën; një falënderim të heshtur që dikush, në një qoshe të kësaj bote të lodhur, ka ditur të mbështjellë dashurinë me zë dhe ta kthejë në paqe për fëmijët. Ndërsa malli i saj për nënën, tashmë e kthyer në përjetësi, na bëhet edhe neve rrefren që na jep emocion, sepse mungesa e nënës është një fije universale që prek këdo.
Nuk është e nevojshme të jesh poet për të shkruar për lirikat e dashurisë së Eva Gavanit; mjafton të jesh njeri, të kesh dashuruar, humbur, pritur. Ndoshta edhe me kaq rreshta kemi mundur të tregojmë shtegun për t’u “takuar” me poezitë e Eva Gavanit.
Këto ditë të Flamurit, kur shqiptarët në çdo cep të botës ngritën kuqezin në qiell, një video më mbeti e pashlyeshme: një djalë nga Fushë-Kruja ngjitet në një shtyllë të lartë tensioni për të valvitur flamurin. Nuk ia pamë fytyrën mirë, por nga aty lart, flamuri mori madhështi. Edhe poezia e Eva Gavanit bën të njëjtën gjë: ngjitet lart, në vendet ku nuk shkojnë të gjithë, për t’i dhënë hijeshi e kuptim dashurisë që kemi harruar ta flasim. Unë nuk e kam takuar kurrë Eva Gavanin. Por në çdo varg të saj, në çdo lirikë që rrjedh si ujë i brishtë burimi, kam bindjen se e shoh të shkruajë nga një lartësi ku vetëm shpirtrat e gjerë arrijnë. Prej andej, poezia e saj na tërheq, na qetëson, na magjeps…